امامزاده علی بن حمزه شیراز آدرس، ساعت کار و مسیر رفتن به حرم
در قلب بافت تاریخی شیراز، امامزاده علی بن حمزه بهعنوان یکی از زیارتگاههای شناختهشده و در عین حال یک اثر شاخص معماری اسلامی، پیوندی روشن میان تاریخ، هنر و معنویت ایجاد کرده است. روایت شهادت این بزرگوار به سال ۲۲۰ هجری قمری گره خورده و بارگاه او از دوره دیلمیان تا تیموریان، صفویه، زندیه و دوره پهلوی، بارها موضوع ساخت، توسعه و مرمت بوده است. قرارگیری این آرامگاه در خیابان حافظ و در نزدیکی رودخانه خشک، دسترسی آن را آسان کرده و همجواریاش با نقاط مشهور شهر، امکان ترکیب زیارت با گردشگری فرهنگی را فراهم میکند. این راهنما، تصویری یکپارچه از معرفی، تاریخچه، معماری، آدرس و مسیرهای دسترسی تا پیشنهادهای اطراف حرم ارائه میدهد.
معرفی کوتاه امامزاده علی بن حمزه شیراز (چرا مهم است؟)
آرامگاه حضرت علیبن حمزه(ع) از مکانهایی است که هم برای زائران و هم برای علاقهمندان به تاریخ و معماری، جذابیتی جدی دارد. این بارگاه، آرامگاه «شاه میرعلی بن حمزه بن موسی کاظم» است و در روایتهای تاریخی بهعنوان مدفن یکی از نوادگان خاندان امام موسی کاظم(ع) شناخته میشود. در فضای شهری شیراز که نام حافظ و سعدی با آن پیوند خورده، این بقعه مطهر جایگاه ویژهای پیدا کرده و از آن بهعنوان سومین حرم اهل بیت(ع) در شیراز یاد میشود.
از سوی دیگر، مجموعهی امامزاده تنها یک نقطه زیارتی نیست؛ ویژگیهای معماری همچون گنبد مدور، کتیبههای کوفی تزئینی، کندهکاریهای منبت، خاتمکاری و قلمزنی در ضریح و درها، آن را به یک مقصد مهم برای تماشای هنر ایرانی-اسلامی تبدیل کرده است. همین ترکیبِ «زیارت + تماشا» باعث شده بسیاری از بازدیدکنندگان، تجربه حضور در این حرم را آرامشبخش و بهیادماندنی توصیف کنند.
اطلاعات سریع بازدید (آدرس، ساعت کاری، تلفن)
پیش از برنامهریزی برای بازدید، داشتن یک نمای سریع از اطلاعات کاربردی کمک میکند زمانتان را بهتر مدیریت کنید. این بخش، چکیدهای از مهمترین مواردی است که معمولاً در جستوجوی «آدرس امامزاده علی بن حمزه شیراز» یا «ساعت کاری حرم علی بن حمزه شیراز» مورد نیاز است.
| عنوان | اطلاعات |
| نام مکان | حرم مطهر حضرت علی بن حمزه بن موسی الکاظم(ع) / آرامگاه |
| آدرس | شیراز، جنوب دروازه قرآن، مجاورت دروازه اصفهان، خیابان حافظ، نزدیک رودخانه خشک، جنب پل علی بن حمزه (نبش خیابان شهید عمادی) |
| ساعت کاری | در بیشتر اوقات پذیرای زائران است؛ همچنین «جمعهها: تعطیل» ذکر شده است. |
| هزینه ورود | اطلاعات مشخصی درباره بلیت ذکر نشده؛ فضای زیارتی با محور نذورات و حضور زائران معرفی شده است. |
| امکانات و فضاهای کاربردی | محل وضو، کتابخانه، فضاهای مناسب برای نماز و عبادت، امکان تهیه کتاب و اشیاء مذهبی |
امامزاده علی بن حمزه کیست؟ (نسب و زندگینامه کوتاه)
در معرفی این شخصیت، معمولاً با نام «سید میرعلی بن حمزه» یا «شاه میرعلی بن حمزه بن موسی کاظم» روبهرو میشویم. درباره نسب، او بهعنوان نوه امام موسی کاظم(ع) یاد شده و در برخی روایتها نیز حضرت علیبن حمزه(ع) را فرزندِ حمزه(ع) از فرزندان امام موسی کاظم(ع) دانستهاند؛ به همین دلیل در نام کاملِ شناختهشدهی بارگاه، تعبیر «علی بن حمزه بن موسی الکاظم» هم بهکار میرود.
در روایت مهاجرت و شهادت، فضای تاریخی دوران عباسی نقش اصلی دارد. گفته شده همزمان با تعقیب علویان توسط بنیعباس در سراسر ایران، جنگی میان عمال عباسی و یاران حضرت علی بن حمزه در منطقه ارژن نزدیک شیراز رخ داد. در آغاز، سپاه حاکم عباسی فارس شکست خورد و عقب نشست؛ اما پس از تجدید قوا، از تاریکی شب استفاده شد و به حضرت و همراهانش حمله شد. در آن درگیری همراهان پراکنده شدند و تعدادی نیز به شهادت رسیدند.
حضرت علی بن حمزه(ع) در این نبرد جراحات سخت برداشت و مدتی در غاری در کوههای شمالی شیراز، در محل مشهور به «باباکوهی» و در کنار چشمه آب، بهصورت پنهانی زندگی کرد. روایت شده برای امرار معاش، به جمعآوری یا فروش هیزم روی آورد. در نهایت مأموران خلیفه او را از خالی که بر صورت داشت شناسایی کردند، سر از بدن جدا شد و به بغداد فرستاده شد؛ سپس پیکر در محل کنونی، بالای پل دروازه اصفهان و نزدیک پل علی بن حمزه دفن شد.
همچنین در برخی نقلها، داستانی مشهور درباره حرکت حضرت پس از شهادت آمده و این مضمون در فرهنگ شیراز بازتاب پیدا کرده است؛ حتی نقل شده حافظ شیرازی از زائران این آستان بوده و شعری با مضمون «سر آن کشته بنازم که پس از کشته شدن…» در وصف این واقعه بیان شده است. در مجموع، آستان علیبن حمزه(ع) در نگاه مردم، زیارتگاه و «بابالحوائج» حاجتمندان معرفی شده و همین باور، حضور گسترده در برخی شبها و مناسبتها را توضیح میدهد.
تاریخچه حرم و مرمتها در دورههای مختلف
یکی از نکات مهم درباره این زیارتگاه، سیر طولانی ساخت و مرمت آن است. گفته شده محل دفن حضرت تا زمان عضدالدوله دیلمی بدون بارگاه بود و حتی گنبد به فراموشی سپرده شد. سپس «فاطمه خاتون» خواهر امیر عضدالدوله دیلمی، ساختمانی بزرگ و گنبدی شکل (و در نقلی دیگر گنبدی بلند) بر مزار حضرت ساخت. همین اقدام، آغاز تثبیت کالبد معماری این بقعه در تاریخ شیراز بهشمار میآید.
در دوره دیلمیان، این آرامگاه بهعنوان آرامگاه خانوادگی آنان نیز استفاده شد و حتی به دفن برخی افراد این خاندان نسبت داده شده است. پس از آن، در دوره تیموریان بخشهایی از بنا مرمت و بازسازی شد و از آثار شاخص این دوره، کتیبهای در بالای درگاه صحن است که به خط ثلث و به نام «ابراهیم سلطان فرزند شاهرخ تیموری» بر سنگی سرخرنگ/سماقمانند حک شده است.
دوره صفویه و پس از آن دوران زندیه، مرحلههای مهم دیگری در نگهداری و بازسازی حرم محسوب میشود. از کریمخان زند یاد شده که در جنوب آرامگاه، کاروانسرا و حمامی باشکوه برای زائران و مسافران ساخت. همچنین درباره سرنوشت این مجموعه جانبی آمده که حمام و کاروانسرا تا اوایل قرن معاصر موجود بوده و در سال ۱۳۱۰ خورشیدی ویران شده است.
در دوره قاجاریه، آسیب جدی دیگری رخ داد: در سال ۱۲۳۹ هجری قمری ساختمان آرامگاه بر اثر زمینلرزه با خاک یکسان شد. سپس در سال ۱۲۶۰ هجری قمری، به فرمان حسینعلی میرزا فرمانفرما و با استفاده از گنجی که در روستای «کت سروستان» پیدا شده بود، هزینه تعمیر و ساخت دوباره آرامگاه فراهم شد. در دوره پهلوی نیز بخشهایی از بنا به همت مرحوم حبیبالله جوکار و زیر نظر معمار آن دوره، آقای پیروانی، بازسازی و مرمت شد تا شکوه تاریخی حرم حفظ شود.
در برخی روایتها از علاقه عضدالدوله به سادات علوی و اختصاص موقوفات به این آستان گفته شده است. همچنین تولیت موقوفات این آستان از گذشته تا امروز به «اولاد ذکور حمزوی عابدی» نسبت داده شده که نشاندهنده استمرار یک سنت موقوفهداری و نگهداری تاریخی است.
معماری و دیدنیهای داخل حرم (گنبد، آینهکاری، ضریح، کتیبهها)
معماری آرامگاه علی بن حمزه شیراز، مجموعهای از عناصر هنری و کالبدیِ چند دوره را در خود جمع کرده است؛ از همین رو بازدید از آن صرفاً زیارت نیست و برای علاقهمندان به معماری، یک تجربه دیداری محسوب میشود.
بنا دارای صحن و حرم بزرگ و زیباست و در توصیف ساختار کلی، از دو بخش اصلی یاد میشود: فضای چلیپاییشکل متشکل از چهار صفه (که قسمت اصلی بنا محسوب میشود) و اتاقها و ایوانهای کوچکی که فضاهای ورودی را میسازند. همچنین مسجدی در پشت حرم قرار دارد.
گنبد و کتیبههای کوفی تزئینی
از شاخصترین نشانههای بیرونی این بارگاه، گنبد مدور آن است که ارتفاع تقریبی آن حدود ۱۶ متر ذکر شده و سبک طاق مدور آن به طاق بازار قیصریه لار شباهت داده شده است. دور تا دور بدنه طاق/گنبد، در فواصل منظم، کتیبههای کوچکی از خط کوفی تزئینی دیده میشود که نقش مهمی در هویت بصری بنا دارد.
درِ ورودی و کندهکاریها (منبت و خاتم)
درِ ورودی بقعه، قدیمی و از نظر منبتکاری بسیار چشمگیر توصیف شده است. در بخش دیگری نیز آمده که با وجود فرسودگی، کندهکاریهای آن نمونهای از ذوق و هنر هنرمندان شیراز محسوب میشود. علاوه بر این، بر بالای دهلیز یا درگاه ورودی، کتیبهای به خط ثلث دیده میشود که بر سنگ سرخرنگ/سماقمانند حک شده و به نام ابراهیم سلطان فرزند شاهرخ تیموری شناخته میشود؛ این کتیبه را از نفیسترین نمونههای خطاطی دوره تیموری دانستهاند.
ضریح و تزیینات داخلی (خاتمکاری، قلمزنی، آینهکاری و خطوط)
مرقد حضرت درون ضریحی قرار دارد که از چوب، خاتم و فولاد یاد شده است. همچنین ضریح نفیس بقعه با خاتمکاری و قلمزنی معرفی میشود و همین تزیینات، جلوهای خاص به فضای زیارت میدهد. در توصیف فضای داخلی حرم نیز از تزیینات اسلامی چشمگیر سخن گفته شده که شامل آیات قرآن با خطوط مختلف از جمله فارسی، کوفی و نستعلیق است و فضایی معنوی و عرفانی میآفریند.
این حرم به آینهکاریهای چشمنواز نیز شهرت دارد و در کنار گنبد فیروزهای، بهعنوان یکی از جلوههای اصلی زیبایی بنا تکرار میشود. مجموعه این عناصر—از ضریح خاتمکاریشده تا آیه قرآن برجسته بر در قدیمی—سبب شده بسیاری از بازدیدکنندگان، معماری و فضای حرم را «شاهکار هنری» و «آرامشبخش» توصیف کنند.
حیاط، چنارهای کهنسال و آثار گچبری
محوطه امامزاده فضایی نسبتاً بزرگ است و وجود درختان چنار کهنسال، نشانی از توجه دیرینه مردم به این مکان دانسته شده؛ حتی قدمتی حدود هفتصد سال برای این توجه مردمی مطرح شده است. همچنین از سردر ورودیِ فرو ریخته یاد میشود که تنها بخشهایی از گچبریهای زیبای آن از قرن دهم هجری باقی مانده و این گچبریها از نفیسترین آثار هنری همان قرن به شمار آمدهاند.
در ضلع سمت راست ورودی، اشعاری بر قطعه سنگی حک شده که نصب آن به دستور میرزا محمدحسین وزیر انجام شده و تاریخ ابجدی آن ۱۰۷۴ ذکر شده است. همچنین اشاره شده در بخش بالایی در قدیمی، آیهای از قرآن به صورت برجسته نقش شده است.
فضای میانی، طاقها و درِ دو لنگه صفوی
پس از در ورودی، فضایی میانی وجود دارد که با در دیگری از حرم جدا میشود و بخشی از گچبریهای سقف آن فرو ریخته یا زیر لایههای بعدی پنهان مانده است. در سمت راست، طاقی با شکوه و همچنین درِ دو لنگه خاتمکاریشدهای معرفی میشود که از آثار دوره صفوی دانستهاند. بر بالای چهارچوب این در، اسامی دوازده امام با خط ثلث کندهکاری شده و در وسط آن نوشتهای با مضمون «عمل استاد علی بمان نجار ۹۹۳» نقل شده است.
همچنین از «معجر چوبی» منقش به کندهکاریهای برجسته یاد شده که تهیه آن به دستور شاه عباس بزرگ نسبت داده شده است. روی این معجر، نوشتههایی به خط ثلث و نیز اشعاری درباره تهیه آن در سال ۱۰۰۷ ذکر شده است. در دیوار غربی نیز گچبری خوشخطی دیده میشود که نام استادکار آن به صورت «عمل استاد شمسالدین عبدالحسین اصفهانی بنا» نقل شده و در جایی دیگر، بیتی با تاریخ ۹۵۳ به عنوان نشانهای از قدمت برخی گچبریها آمده است.
آدرس دقیق و لوکیشن روی نقشه + نقاط شاخص اطراف
آدرس امامزاده علی بن حمزه شیراز در محدودهای قرار میگیرد که بسیاری از نقاط تاریخی و پرتردد شهر در اطراف آن جمع شدهاند. این آرامگاه در جنوب دروازه قرآن، در مجاورت دروازه اصفهان، در خیابان حافظ و نزدیک رودخانه خشک قرار دارد و بهطور مشخص جنب پل علی بن حمزه (نبش خیابان شهید عمادی) معرفی میشود. همچنین از محله حافظیه، بلوار چهل مقام و خیابان عمادی نیز بهعنوان نشانههای مکانی یاد شده است.
برای مسیریابی دقیق، معمولاً بهترین کار ثبت نام مکان در نقشه و استفاده از کلیدواژههای «حرم مطهر حضرت علی بن حمزه بن موسی الکاظم(ع)» یا «امامزاده علی ابن حمزه» است تا ورودی درست (نبش خیابان شهید عمادی) مشخص شود.
نقاط شاخص نزدیک حرم
قرارگیری این بقعه در بافت مرکزی-تاریخی شیراز باعث شده چندین نقطه مهم در نزدیکی آن قرار داشته باشد. از مراکز اطراف، به مواردی مانند آرامگاه حافظ، ارگ کریم خان، هتل زندیه و بیمارستان دکتر میرحسینی اشاره شده است. همین همجواری، برنامهریزی برای یک مسیر پیادهروی فرهنگی-زیارتی را ساده میکند.
مسیرهای دسترسی (مترو، اتوبوس، تاکسی، خودروی شخصی)
یکی از مزیتهای این زیارتگاه، دسترسی شهری آسان است؛ چراکه در خیابان حافظ—یکی از شریانهای مهم شیراز—واقع شده و راههای مختلف حملونقل عمومی به آن نزدیک میشوند. اگر هدف، «مسیر رفتن به امامزاده علی بن حمزه» باشد، میتوان بین گزینههای مترو، اتوبوس، تاکسی و خودرو شخصی انتخاب کرد.
دسترسی با مترو
نزدیکترین ایستگاه مترو، «ایستگاه مترو وکیلالرعایا (ورودی شمالی)» معرفی شده است. پس از پیاده شدن در این ایستگاه، با کمی پیادهروی میتوان به محدوده خیابان حافظ و سپس به امامزاده رسید.
دسترسی با اتوبوس
برای اتوبوس نیز مسیر روشن است: سوار شدن به خطوط ۲ یا ۱۴ یا ۲۴ یا ۷۳ و پیاده شدن در ایستگاه «میدان اطلسی» از راههای پیشنهادی دسترسی به حرم معرفی شده است. نزدیکترین ایستگاه اتوبوس به امامزاده نیز همان ایستگاه میدان اطلسی ذکر شده است.
تاکسی و خودروی شخصی
به دلیل مشخص بودن آدرس و قرارگیری در محدوده شهری شناختهشده، رفتوآمد با تاکسی یا خودرو شخصی نیز ساده توصیف شده است. کافی است مقصد «خیابان حافظ، جنب پل علی بن حمزه، نبش خیابان شهید عمادی» تعیین شود تا ورودی مجموعه قابل دسترس باشد.
بهترین زمان بازدید (ساعات خلوت، مناسبتهای شلوغ)
برای تجربه آرامترِ زیارت و بازدید از معماری، «ساعات آرام روز» بهعنوان بهترین زمان حضور پیشنهاد شده است؛ زمانی که امکان تمرکز بیشتر و مشاهده جزئیات تزیینات داخلی فراهم میشود. در مقابل، برخی زمانها بهطور طبیعی شلوغتر هستند و باید در برنامهریزی به آن توجه کرد.
- ایام و مناسبتهای مذهبی: معمولاً با افزایش حضور زائران همراه است.
- تعطیلیهای مذهبی مانند تاسوعا و عاشورا: از زمانهای بسیار شلوغ معرفی شده است.
- تعطیلات نوروز: با توجه به حضور گسترده گردشگران در شیراز، بازدید از این حرم نیز افزایش مییابد.
- شبهای سهشنبه: شبی که بهطور خاص مورد توجه زائران برای نذر و نیاز و طلب حاجت معرفی شده است.
در مجموع، اگر هدف اصلی دیدن آینهکاریها، کتیبهها و تزیینات با فراغ بال باشد، ساعات خلوت روز مناسبتر است؛ اما اگر هدف، همراهی با فضای جمعیِ زیارت و مراسم باشد، مناسبتهای مذهبی و شبهای خاص حالوهوای متفاوتی دارد.
آداب و نکات مهم برای زیارت و عکاسی
زیارت این آستان، آداب و احترام ویژهای میطلبد و در روایتهای مربوط به رسوم زیارت، بر طهارت و ادب در ورود تأکید شده است. توصیه شده ابتدا با وضو وارد حرم شوند و نسبت به مقدس بودن فضا، رفتار متناسب داشته باشند. قرائت قرآن کریم و خواندن زیارتنامه نیز از آداب مستحب در این مکان دانسته شده است.
همچنین اشاره شده بهتر است با حال درونی پاک و قلبی منیب وارد حرم شد تا بهره معنوی بیشتری حاصل شود. درباره عکاسی، اطلاعات صریحِ قوانین ذکر نشده؛ اما با توجه به فضای مذهبی و حضور زائران، رعایت احترام، پرهیز از مزاحمت و توجه به فضای معنوی، همسو با آداب حضور در زیارتگاه معرفی میشود.
جاهای دیدنی نزدیک برای برنامهریزی یک مسیر پیادهروی
بافت تاریخی شیراز این ویژگی را دارد که بسیاری از آثار مهم در فاصلهای نه چندان دور از هم قرار گرفتهاند؛ بنابراین زیارت امامزاده علی بن حمزه میتواند بخشی از یک برنامه نیمروزه یا یک مسیر پیادهروی فرهنگی باشد. چند مقصد نزدیک، بهعنوان گزینههای پرطرفدار معرفی شدهاند:
حافظیه
پس از زیارت، میتوان با پیادهروی کوتاه به حافظیه رفت؛ باغی با معماری سنتی و حوضهای آب که در مرکز آن آرامگاه حافظ قرار دارد و برای علاقهمندان شعر و ادب، تجربهای بهیادماندنی بهشمار میآید.
ارگ کریمخان زند
ارگ کریمخان، بهعنوان شاهکاری از معماری دوران زندیه معرفی شده و از مهمترین جاذبههای گردشگری شیراز است. فاصله آن تا آرامگاه علیبن حمزه طوری توصیف شده که با حدود ۱۵ دقیقه پیادهروی میتوان به ارگ رسید.
باغ جهاننما
باغ جهاننما نیز از گزینههای نزدیک معرفی میشود؛ باغی تاریخی با طراحی شاخص که قرارگیری در مسیر جوی آب، محصور بودن با دیوارهای بلند و وجود عمارت تابستانی و استخر، از ویژگیهای برجسته آن ذکر شده است.
شاهچراغ شیراز
از شاهچراغ نیز بهعنوان زیارتگاهی محبوب یاد شده و در کنار دیگر جاذبهها، میتواند در برنامه بازدیدهای مذهبی شهر قرار گیرد.
هتلها و اقامت نزدیک (پیشنهاد برای بودجههای مختلف)
برای کسانی که میخواهند در نزدیکی این زیارتگاه اقامت داشته باشند، چند هتل شناختهشده به دلیل موقعیت مکانی مناسب و دسترسی آسان معرفی شدهاند. از آنجا که این محدوده به بسیاری از جاذبههای شیراز نزدیک است، انتخاب هتل در اطراف خیابان حافظ و مرکز شهر میتواند رفتوآمد را ساده کند.
- هتل سنتی شیراز
- هتل پارس
- هتل ارگ
- هتل زندیه
- هتل بزرگ شیراز
- هتل طهران
در میان این گزینهها، از «هتل زندیه» بهعنوان یکی از مراکز نزدیک نیز یاد شده است. نزدیکی به ارگ کریمخان و حافظیه، برای مسافرانِ علاقهمند به برنامه ترکیبی زیارت و گردشگری، مزیت عملی به حساب میآید.
رستورانها و کافههای نزدیک
اطراف خیابان حافظ و محدودههای نزدیک به حافظیه، معمولاً انتخابهای متنوعی برای خوردوخوراک دارد. در معرفیهای این محدوده، از طیف گسترده کافهها و رستورانها با تنوع غذایی و فضای دلنشین نام برده شده که میتواند پس از زیارت یا در بین برنامههای گردشگری، توقف مناسبی باشد.
کافههای نزدیک
- کافه رستوران دژاوو
- کافه ژولپ
- کافه عکس
- کافه کوچه
رستورانها و سفرهخانههای نزدیک
- سفرهخانه سنتی ونک
- سرای آناهیتا
- رستوران سلطانی
- رستوران سنتی حاجی بابا
این مجموعهها بهعنوان گزینههای محبوب اطراف معرفی شدهاند و میتوانند تجربه بازدید را از یک زیارت ساده، به یک برنامه کاملتر در دل شهر تبدیل کنند.
سوالات پرتکرار
در این بخش، چند پرسش رایج که معمولاً هنگام جستوجوی آدرس، ساعت کاری و مسیر دسترسی مطرح میشود، بهصورت کوتاه پاسخ داده شده است.
امامزاده علی بن حمزه شیراز کجاست؟
این آرامگاه در شیراز، جنوب دروازه قرآن و در مجاورت دروازه اصفهان قرار دارد: خیابان حافظ، نزدیک رودخانه خشک، جنب پل علی بن حمزه (نبش خیابان شهید عمادی).
ساعت کاری حرم علی بن حمزه شیراز چگونه است؟
ذکر شده این حرم در اکثر اوقات پذیرای زائران است؛ همچنین «جمعهها: تعطیل» نیز آمده است. برای تجربه خلوتتر، ساعات آرام روز پیشنهاد شده است.
مسیر رفتن به امامزاده علی بن حمزه با مترو و اتوبوس چیست؟
نزدیکترین ایستگاه مترو، «وکیلالرعایا (ورودی شمالی)» معرفی شده است. در اتوبوس، خطوط ۲، ۱۴، ۲۴ و ۷۳ با پیاده شدن در ایستگاه «میدان اطلسی» مسیر رایج دسترسی هستند.
چه جاهای دیدنی نزدیک امامزاده علی بن حمزه برای ادامه برنامه پیشنهاد میشود؟
حافظیه، ارگ کریمخان زند (حدود ۱۵ دقیقه پیادهروی)، باغ جهاننما و شاهچراغ از گزینههای نزدیک معرفی شدهاند که میتوانند در یک برنامه پیادهروی فرهنگی-زیارتی قرار بگیرند.